تدریس در س ارایه های ادبی دروس 1 تا 5سال سوم انسانی

_{درس : 1}

_مصراع_:_{کمترین مقدار سخن موزون را مصراع گویند ( موزون = وزن دار )}

_بیت_:_{هر سطر شعر ، بیت نام دارد که از دو مصراع تشکیل می شود .}

_{مثال : ای ساربان آهسته ران کارام جانم می رود وان دل که با خود داشتم با دلستانم می رود}

_{مصراع اول مصراع دوم}

_ردیف_{: کلمه یا کلماتی که در پایان مصراع ها یا بیت های شعر عیناً در یک لفظ و معنی تکرار شود، ردیف نامیده می شوند .}

_قافیه_{: کلماتی که یکسان نیستند ولی حرف یا حروف پایانی آنها مشترک است، قافیه نامیده می شود.}

_{نکته 1}_{: اگر شعر ردیف داشت ( مردف بود ) قافیه قبل از ردیف می آید. اگر ردیف در شعر نبود قافیه در پایان بیت می آید.}

_نکته2_{: در شعر نو ( نیمایی)قافیه نظم مشخصی ندارد. هر کجا که شاعر لازم بداند از قافیه استفاده می کند. درشعرسنتی قافیه اجباری است ولی ردیف اختیاری می باشد.}

_{مثال : ای ساربان آهسته ران کارام جانم می رود وان دل که با خود داشتم با دلستانم می رود}

_{قافیه ردیف قافیه ردیف}

_{بیت مُصّرع}_{: بیتی که هردو مصراع آن قافیه داشته باشد ، مُصّرع است.}

_{مثال : بر سر آنم که گر زدست بر آید دست به کاری زنم که غصه سر آید}

_{قافیه ردیف قافیه ردیف}

_{_________________________________________________________}

_{مُصّرع است زیرا هر دو مصراع آن قافیه دارد.}

_{خلوت دل نیست جای صحبت اغیار دیو چو بیرون رود فرشته در آید}

_{قافیه ردیف}

_{_________________________________________________________}

_{مُصّرع نیست ، زیرا مصراع اولش قافیه ندارد.}

_{قالب :}_{شکلی که قافیه به شعر می دهد قالب گویند. چند نمونه قالب شعری : قصیده}_–_غزل_–_مثنوی_–_رباعی_–_{دو بیتی و ... .}

_تخلص_{: (= نام شاعر )اگر شاعر در بیت آخر یا ماقبل آخر غزل یا قصیده ، نام خود را ذکر نماید ، این کار او تخلص نام دارد .}

_{مثال : حافظا در کنج خلوت شبهای تار تا بُوَد وِردَت دعا و درس قرآن غم مخور}

_تخلص

_{حروف قافیه}_:_{حرف یا حروف مشترک و پایانی قافیه را ، حرف یا حروف قافیه گویند .}

_{مثال : سینه خواهم شرحه شرحه از فراق تا بگویم شرح درد اشتیاق}

_{کلمه ی قافیه کلمه ی قافیه}1

_{« اق » در هر دو مصراع حروف قافیه است}

_{درس : 2}

_{وزن ، اصلی ترین عامل موسیقی شعر}

_{عاطفه :}_{انتقال احساس را ، عاطفه گویند .هرگاه شاعر دچار شادی ،غم ،تعجب ، حیرت ، امید و یأس شود و این احساس را به صورت شاعرانه به دیگران منتقل کند ، عاطفه نامیده می شود. اساسی ترین عامل شعر عاطفه است .}

_هجا_{: همان بخش است که در کلاس اول ابتدایی آموختیم .}

_{مثال :}_{بگویم 3 هجا دارد بـ گو یم ساختن 2 هجا دارد ساخــ تن}

_{هجای اول هجای دوم هجای سوم هجای اول هجای دوم}

_{یاد آوری}_{: برای شناخت بهتر هجاهای یک کلمه بهتر است که کلمه را بخش کنیم و دستمان را حرکت دهیم و هجا ها را جدا جدا بنویسیم .}

_{مثال : اِسـ + کـِ + ناس 3 هجا دارد}

_{زبان فارسی دارای 29 واج است که شامل 6 مصوت و 23 صامت می باشد .}

_{مصوت ها به دسته ی کوتاه « َ ِ ُ » و بلند «}_ا_–_ی_–_و_{» تقسیم می شوند.}

_{O E A}

_{مصوت های بلند ازنظر امتداد دو برابر مصوت های کوتاه ( یا برابر با یک صامت و یک مصوت کوتاه) هستند.}

_{را بدهند.}_O_-_E_-_A_{توجه : مصوت های « ا}_–_ی_–_و_{» در صورتی مصوت هستند که صدای}

_{«و» در کلمه ی خون مصوت است . «و» در کلمه ی وام مصوت نیست ( صامت است ) .}

_{V O}

_{«ی» در کلمه ی دین مصوت است . «ی» در کلمه ی سیل مصوت نیست ( صامت است ) .}

_{Y E}

_{صامت ها : اگر 6 مصوت کوتاه و بلند را از حروف الفبا خارج کنیم ، آن چه باقی می ماند صامت است.}

_{هجا به چند دسته تقسیم می شود ؟ سه دسته 1- هجای کوتاه 2- هجای بلند 3- هجای کشیده}

1- هجای کوتاه_{: از یک صامت + مصوت کوتاه ساخته می شود و با علامت}_U_{نشان داد ه می شود .}

_{مثال : چو ( چُ ) ، که ( کِ )،تو(تُ) و ... .}

2- هجای بلند _{: با علامت ــ نشان داد ه می شودو دو گونه است :}

انواع هجا _{: الف)- از صامت+ مصوت کوتاه + صامت ساخته می شود. گُل ( گـ+}_{ُ + ل) ، سَر (سـ + َ + ر)}

_{ب)- از صامت+ مصوت بلند ساخته می شود. پا ، سی و مو}

3 - هجای کشیده_{: با علامت ــ U نشان داد ه می شود و دو گونه است :}

_{الف)- از صامت+ مصوت کوتاه +دو صامت یا بیشترساخته می شود. بُرد ( بـ+}_{ُ + ر+د) ،}

_{ب)- از صامت+ مصوت بلند+ یک یا چند صامت ساخته می شود. کار ( کـ+ ا +ر ) کارد ( کـ+ ا +ر+د )} 2

نکات قابل توجه :

_{1- هر بخش ( هجا) یک مصوت دارد . بنابراین تعداد هجاهای یک کلمه برابر است با تعدا د مصوت های آن .}

_{مثلاً کلمه ای که 1 مصوت دارد حتماً 1 هجا دارد. ( پـــا ) ، کلمه ای که 3 مصوت دارد حتماً 3 هجا دارد ( آبادی) .}

_{2- هر هجا را همان طور که تلفظ می کنیم همان طور هم می نویسیم تا در شمارش واج ها دچار اشکال نشویم . مثال : تو ( تُ )}

_{3-اگر درکلمه ای نون ساکن ( ن) بعد از یکی ازمصوت های بلند (ا- ی}_–_{و )قرار گرفت حذف می شود. مثال : دین ( دی) جان (جا )}

_{توجه : نون متحرک( نِ ) حذف نمی شود . مثال : دینِ ، خونِ}

_{4- در زبان فارسی هیچ واژه ای با مصوت آغاز نمی شود .بنابراین واژه های از قبیل ( آب ، از ، ابر و}_…_{) که به ظاهر با مصوت شروع شده اند در ابتدای خود یک صامت همزه ( ء) دارند که در تعیین نوع هجا باید به آن توجه داشت.}

_{مثال : آب ( = ء + ا + ب ) از ( ء + َ + ز ) ابر ( ء + َ + بـ + ر)}

کلمات هم وزن _:_{کلماتی می باشند که هجاهای کوتاه ، بلند و کشیده ی آنها در برابر یکدیگر قرار گیرند .}

_مثال:

_{کلمات گلزار و رفتم هم وزن نیستند}

_{کلمات عجایب و بگویم هم وزن هستند}

_{گـُلـ زار}

_{ــ ــ U}

_{رَفـ تَم}

_{ــ ــ}

_{عـَ جا یِب U ـ ـ بـِ گو یَم U ـ ـ}

بخش دوم: قالب های شعری

_{درس : 3}

_{قالب قصیده}

_{اجزای تشکیل دهنده ی قصیده}_{: مطلع ،تغزل ،تخلص میانی ، تنه ی اصلی ، شریطه ، تخلص پایانی و مقطع .}

_{وضعیت قافیه در قصیده}_{: مصراع اول و مصراع های زوج هم قافیه اند.}

_{تعداد ابیات قصیده}_{: حداقل 15 بیت و حداکثر 300 بیت و بیشتر هم سروده شده است.}

_{درون مایه ی ( محتوا و مضمون) قصیده :}_{مدح ، وصف ، مرثیه پند واندرز ، حکمت ، عرفان و... می باشد.}

_{معروف ترین قصیده سرایان}_:_{رودکی ، فرخی ، منوچهری ، انوری ، عنصری ،خاقانی ،ملک الشعرا بهار و ... .}

_{سابقه ی قصیده}_:_{اولین قالب شعری است که به تقلید از اعراب وارد زبان فارسی شده است و قرن سوم تا قرن ششم اوج اقتدار آن است.}

_{ــــــــــــــــــــــــــــ* ــــــــــــــــــــــــــــ* مطلع}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ*}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ* تغزل}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ*}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ* تخلص میانی ( بیتی که تغزل را به تنه ی اصلی پیوند می زند)}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ*}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ* تنه ی اصلی قصیده}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ*}

_{ــــــــــــــــــــــــــــ* ــــــــــــــــــــــــــــ* تجدید مطلع ( آوردن بیتی مصرع در وسط قصیده به منظور عوض کردن مطلب )}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ*}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ* شریطه ( شاعر با شرط هایی برای ممدوح خود دعا می کند ،}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ*}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ* مقطع ( بیت پایانی قصیده )}

_{تخلص پایانی ( اسم شاعر )}4

_{قالب غزل :}

_{وضعیت قافیه درغزل}_{: مصراع اول و مصراع های زوج هم قافیه اند.}

_{تعداد ابیات غزل}_{: حداقل 5 بیت و حد اکثر 15 بیت و گاهی بیشتر .}

_{درون مایه ی ( محتوا و مضمون) غزل :}_{عشق و عرفان و در عصر مشروطه غزل اجتماعی نیز سروده شده است.}

_{غزلسرایان معروف قدیم :}_{غزل عاشقانه ( سعدی ) غزل عارفانه ( مولوی ) غزل عاشقانه- عارفانه( حافظ )}

_{غزلسرایان معروف معاصر :}_{رهی معیری ، شهریار ، فرخی یزدی ( در مضمون اجتماعی ) و ... .}

_{اقدامات سنایی در غزل :}_{محتوای غزل را که عاشقانه بود، عارفانه ساخت و معشوق آسمانی را به جای معشوق زمینی نشاند.}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ * ــــــــــــــــــــــــــــ* مطلع}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ*}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ* مقطع ( بیت پایانی غزل )}

_{تخلص پایانی ( اسم شاعر )}

_{درس : 4}_{قالب قطعه :}

_{وضعیت قافیه درقطعه}_{: فقط مصراع های زوج قافیه دارند. ( گاهی بیت اول مصرع است )}

_{تعداد ابیات قطعه}_{: حداقل 2 بیت و حد اکثر 60 بیت.}

_{درون مایه ی ( محتوا و مضمون) قطعه :}_{مسائل اخلاقی ، حکایت ، شکایت ، مدح ، هجو ، تقاضا و ... است.}

_{قطعه سرایان معروف قدیم و معاصر :}_{قدیم ( انوری و ابن یمین ) و معاصر ( پروین اعتصامی ) .}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ*}

_{قالب ترجیع بند :}

_{وضعیت قافیه درترجع بند}_{: مصراع اول هر خانه یا رشته با مصراع های زوج هم قافیه است و بیت ترجیع در بیت تمام خانه ها به طور یکسان تکرار می شود.}

_{تعداد ابیات ترجع بند}_{: بستگی به نظر شاعر دارد.}

_{درون مایه ی ( محتوا و مضمون) ترجع بند :}_{مدح ، ستایش ، عشق و عرفان است.}

_{ترجع بند سرایان معروف قدیم:}_{قدیمی ترین ترجع بند از فرخی سیستانی و بهترین ترجیع بند از سعدی (ترجع بند عاشقانه ) و هاتف اصفهانی( ترجع بند عارفانه )است .}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ*}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ* خانه یا رشته}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ*}

_{ـــــــــــــــــــــ -}

_{ــــــــــــــــــــــ - ترجیع یا بر گردان}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ+}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ+ خانه یا رشته}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ+}

_{ـــــــــــــــــــــ -}

_{ـــــــــــــــــــــ - ترجیع یا بر گردان}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ-}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ- خانه یا رشته}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ-}

_{قالب ترکیب بند}

_{از هر جهت مانند ترجع بند است فقط بیت میان خانه ها یکسان نیست .}_{قدیمی ترین ترکیب بند سرا :}_{قطرا ن تبریزی}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ*}

_{ـــــــــــــــــــــ -}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ+}

_{ــــــــــــــــــــــ :}

_{ـــــــــــــــــــــــ :}₆

_{درس : 5}

_{قالب مُسمط :}

_{وضعیت قافیه در مسمط}_{: در هر مسمط هر رشته 3 تا 6 مصراع دارد و مصراع آخر رشته ها قافیه ی یکسان دارد . حلقه ی اتصال همه ی رشته ها بند نامیده می شود.}

_{تعداد ابیات مسمط}_{:شماره ی رشته های مسمط نامعین است .}

_{درون مایه ی ( محتوا و مضمون) مسمط:}_{تغزل ، مدح ، اشعار سیاسی ، ملی و میهنی است.}

_{مسمط سرایان معروف قدیم:}_{منوچهری دامغانی و قاآنی شیرازی.}

_{قدیمی ترین و بهترین مسمط سرا:}_{منوچهری دامغانی}

_{ــــــــــــــــــــــــــ * ــــــــــــــــــــــــــــ*}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ* رشته}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ ــــــــــــــــــــــــــــ- بند}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ + ــــــــــــــــــــــــــــ+}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ + ــــــــــــــــــــــــــــ+ رشته}

_{ـــــــــــــــــــــــــــ + ــــــــــــــــــــــــــــ- بند}

_{مسمط تضمینی:}

_{هرگاه شاعر غزلی از شاعر دیگر را انتخاب کند و در پایان هر رشته یک بیت از غزل آن شاعر را بیاورد و این کار را تا پایان غزل ادامه دهد مسمط تضمینی را می سازد.}

_{تعداد بیت های مسمط تضمینی}_{: بستگی به بیت های غزل تضمینی دارد.}

_{ـــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــ از خود شاعر}

_{ـــــــــــــــــــــــ}_{« ــــــــــــــــــــ}_{از شاعر دیگر}

_{ـــــــــــــــــــــــ »}

_{ـــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــ از خود شاعر}

_{ـــــــــــــــــــــــــ}_{« ـــــــــــــــــــ}_{از شاعر دیگر}

_{ـــــــــــــــــــــــ »}

+ نوشته شده در یکشنبه یازدهم مهر ۱۳۸۹ ساعت 20:38 توسط فرزاد سلیمان اختیاری |

گروه اموزشی ادبیات فارسی شهرستان اسداباد

سبوی تشنه

تدریس در س ارایه های ادبی دروس 1 تا 5سال سوم انسانی

نوشته‌های پیشین

آرشیو موضوعی

پیوندها