وابسته های پسین اسم
اين وابسته ها بعد از هسته و نقش نماي اضافه مي آيند : اسم + -ِ + وابسته ي پسين :
گل سرخ (بر خلاف وابسته هاي پيشين كه بدون هيچ گونه نقش نما و يا نشانه اي قبل از هسته مي آيند . (البته جمله ي ربطي توضيحي اين خصوصيت را ندارد.)
«وابسته هاي پسين عبارتند از: صفت شمارشي ترتيبي نوع دوم (با –ُ م ) ، صفت بياني صفت تفضيلي، مضاف اليه ، و جمله ي ربطي توضيحي» (همان /73)
1) صفت هاي شمارشي با –ُ م : صفت هاي شمارشي ساده + -ُ م (سه + -ُ م : سوم )
- كلاس چهارم ، طبقه ششم ، فصل دهم.
- «و حالا نوبت دفتر دوم حساب جاري بود...» ( جلال آل احمد /1374/79 )
هسته وابسته
v اين صفت ها بعد از هسته مي آيند و به عنوان وابسته ي پسين كاربرد ندارند و آمدن آنها قبل از هسته غير عادي است.
2) مضاف اليه «اگر پس از اسمي نقش نماي اضافه بيايد كلمه بعد از آن – اگر اسم يا در حكم اسم باشد – مضاف اليه است و گر نه صفت است » ( وحيديان / 1382/79 )
اضافه ها از نظر رابطه مضاف با مضاف اليه به دو دسته «تعلقي» و «غير تعلقي» تقسيم مي شوند.
الف) اضافه تعلقي: در اين نوع اضافه بين مضاف و مضاف اليه رابطه ي مالكيت يا وابستگي وجود دارد. پر پرنده ، مغز مداد ، فلسفه ي بو علي سينا ، قانون كار و... .
v در اين نوع اضافه نمي توان جاي مضاف و مضاف اليه را عوض كرد : پرنده ي پر ، مداد مغز ، كار قانون ، نامه ي عنوان و... همانطور كه مي بينيد با اين تغيير جا اين تركيب اضافي غير عادي است و معمول نيست.
ب) اضافه غيرتعلقي : بين مضاف و مضاف اليه رابطه مالكيت يا وابستگي نيست.
دست طمع ، داس مرگ، دست سرنوشت ، چشم احترام ، كمند گيسو و… .
v در اين نوع از اضافه نيز نمي توان جاي مضاف و مضاف اليه را عوض كرد اما برخي از نويسندگان اهل ذوق و با تغيير جاي اضافه هاي غير تعلقي تركيباتي بديع مي سازند كه البته ربطي به معناي اوليه آن اضافه ها ندارد.
مثلاً كمند گيسو : گيسوي كمند ، دست سرنوشت : سرنوشت دست
داس مرگ : مرگ داس / چشم احترام : احترام چشم / آزادي مجسمه : مجسمه آزادي و… (برخي از نويسندگان از اين ويژگي براي نام گذاري عنوان كتاب ها يا مقالاتشان استفاده مي كنند.)
3) صفت تفصيلي : صفت هاي ساده + نشانه تفضيلي «تر» = صفت تفصيلي
زيبا تر ، بزرگ تر ، ارزشمند تر، گسترده تر، كمتر ، كوچكتر ، دورتر و...
-گل زيباتر ، پسر كوچكتر ، كتاب ارزشمند تر ، راه دورتر ، شهر نزديكتر و...
* صفت تفضيلي نيز از وابسته هاي پسين محسوب مي شود و قبل از هسته نمي آيد .
در برخي از موارد ديده شده كه بنا به ملاحظات سبكي ، به صورت وابسته پيشين نيز آمده است :
كمتر آدمي است كه از طبيعت بدش بيايد.
4- صفت بياني : صفت بياني خود به پنج دسته تقسيم مي شود: بياني ساده، فاعلي، مفعولي، نسبي و لياقت در گروه اسمي آنچه پس از كسره مي ايد اگر مضافه اليه ، صفت شمارشي و صفت تفضيلي نباشد ، صفت بياني است .
- گل سرخ ، قد بلند، آپارتمان نوساز، هواي مطبوع ، دانشمند خوش فكر ، آجر نسوز ، ...
* هرچند كه صفت هاي بياني وابسته ي پسين اسم هستند اما در نظم و نثر ادبي به صورت وابسته ي پيشين هم ديده مي شوند.
- خوب كاري كردي كه آمدي : كار خوب
- در اندك مدتي خود را به محل كارش رساند : مدت اندك
- گرفت آن بر و يال جنگي پلنگ : پلنگ جنگي
- بي بها چرم آهنگران : چرم بي بها
- يكي بي زيان مرد آهنگرم : مرد بي زيان
- بلند آسمان پيش قدرت خجل : آسمان بلند
- سياه دشت نمناك : دشت سياه
«واژه هاي خوب ، بد ، تنها ، يگانه ، عجب ، عجيب ، بيش از صفت هاي ديگر چنين كاربردي دارند» ( همان / 81 )